Powrót do aktywności zawodowej jest dla wielu osób zmagających się z kryzysem psychicznym jednym z najtrudniejszych, ale i najważniejszych etapów zdrowienia. Praca daje nie tylko środki do życia, lecz także poczucie sensu, struktury dnia i przynależności społecznej. W Centrum Zdrowia Psychicznego przy Podhalańskim Szpitalu Specjalistycznym im. Jana Pawła II w Nowym Targu aktywizacja zawodowa stanowi integralny element leczenia środowiskowego. O tym, jak wygląda ten proces w praktyce, dlaczego wymaga indywidualnego podejścia i jaką rolę odgrywa w nim postawa pacjenta, mówi Marta Pałka – doradca zawodowy i koordynator oparcia społecznego.
Praca jako element leczenia, a nie dodatek
Jeżeli stan psychiczny pacjenta na to pozwala, już na wczesnym etapie może on skorzystać z pomocy doradcy zawodowego czy pracownika socjalnego. – „W Centrum Zdrowia Psychicznego mamy taką możliwość. Pacjent jest umawiany do doradcy zawodowego, gdzie może dowiedzieć się o swoich możliwościach na rynku pracy – od poznania siebie, przez przygotowanie narzędzi do powrotu do pracy, aż po poznanie rynku pracy i w efekcie podjęcie i utrzymanie zatrudnienia” – wyjaśnia.
W części społecznej pacjent staje się klientem. – „Dla doradcy zawodowego i pracownika socjalnego pacjent jest klientem. Trafiają do nas osoby w bardzo różnym stanie psychicznym i to jest jedna z największych trudności – trzeba dobrze rozpoznać moment, w którym dana osoba się zgłasza” – dodaje.
Kiedy jest za wcześnie, a kiedy praca jest koniecznością
Bywają jednak sytuacje szczególnie trudne. – „Najtrudniejszy przypadek to taki, kiedy pacjent jest w kryzysie psychicznym, a jednocześnie pilnie potrzebuje pieniędzy w związku z tym przychodzi z potrzebą znalezienia pracy. Wtedy trzeba zespołowo usiąść i zastanowić się, jak to poukładać, żeby było to przede wszystkim dobre dla tej osoby”.
Jak podkreśla doradca, kluczowe jest indywidualne podejście. – „Zawsze trzeba z rozwagą ocenić, jaki to jest moment w życiu tej osoby i jaki to jest moment w kryzysie. Nie ma jednego schematu”.
Praca jako źródło kryzysu – mobbing i łamanie praw pracowniczych
– „Czasami ta trudna sytuacja w pracy trwa miesiącami albo latami. Kryzys się pogłębia, przeradza się w depresję, a czasem w jeszcze poważniejsze zaburzenia” – dodaje.
Rolą doradcy nie jest podejmowanie decyzji za klienta, lecz pokazanie możliwych dróg. – „Ja nie jestem prawnikiem, ale mogę udzielić wsparcia informacyjnego: gdzie zgłosić się po nieodpłatną pomoc prawną, do doradcy obywatelskiego, jak skorzystać z informacji Państwowej Inspekcji Pracy. To często pierwszy krok do odzyskania poczucia kontroli”.
Poznać siebie, zanim zacznie się szukać pracy
Podstawą procesu doradczego jest samoświadomość. – „Zawsze zaczynamy na pierwszej wizycie od wywiadu i ustalenia zasad współpracy. To jest proces, czasem dłuższy. Niektórym wystarczy jedno czy dwa spotkania, ale inni potrzebują znacznie więcej” – tłumaczy Marta Pałka.
– „Są osoby, które nie wiedzą, jakie mają mocne strony, zainteresowania, predyspozycje. Wtedy mamy ogromny obszar do pracy – rozmowy, ćwiczenia, testy, analizowanie doświadczeń” – dodaje.
Efekty często przychodzą szybko. – „Po trzech, czterech spotkaniach osoby są bardzo zadowolone. Dowiadują się o sobie czegoś nowego albo rozumieją, skąd biorą się ich trudności w poszukiwaniu pracy”.
Na Podhalu, jak podkreśla doradca, nie brakuje ludzi utalentowanych. – „Mamy bardzo dużo artystów – malarzy, muzyków. Często ich kryzysy wynikają z tego, że nie mogą zarobić na swojej pasji”.
Praca, która daje satysfakcję, a nie tylko dochód
Problemem są często przekonania wyniesione z domu. – „Słyszymy: ‘tu nie ma pracy’, ‘wszyscy pracodawcy oszukują’. Walczymy z tymi ‘zawsze’ i ‘wszyscy’, bo one bardzo ograniczają”.
Jeszcze silniej działają komunikaty podważające wartość osoby. – „Jak ktoś całe życie słyszy, że się do niczego nie nadaje, że ma wybrać zawód, bo ‘da chleb’, a nie dlatego, że to jego wybór, to bardzo często kończy się to wypaleniem zawodowym, a potem depresją”.
Kluczowe słowo to postawa. – „Postawa jest decydująca. Można mieć wiedzę i umiejętności, ale bez właściwej postawy nie będziemy wiedzieć, co z nimi zrobić. A jak jest motywacja i chęć, to wiedzę i umiejętności da się nadrobić”.
Efektem nie zawsze jest etat
W pracy z osobami w kryzysie psychicznym sukces nie zawsze oznacza podpisanie umowy o pracę. – „Efektem może być zaistnienie w klubie pacjenta, wejście w grupę, nabranie gotowości społecznej. Efektem może być stworzenie CV, nauczenie się obsługi komputera, rozpoznanie swoich predyspozycji” – wylicza Marta Pałka.
– „Czasem ktoś przychodzi po maturze tylko po to, żeby upewnić się, jaki kierunek studiów wybrać. Dla nas to też jest bardzo ważny efekt”.
Gdy praca zostaje podjęta, wsparcie często się nie kończy. – „Ważne jest także utrzymanie tej pracy – wspólnie z klientem możemy monitorować zatrudnienie”.
Najczęściej problemem są kompetencje miękkie. – „Relacje, komunikacja, praca w zespole – to są obszary, które często wymagają wsparcia”.
Proces, który buduje samodzielność
– „To jest proces od poznania siebie, przez poznanie rynku pracy, podjęcie i utrzymanie zatrudnienia, aż do momentu, w którym ktoś mówi: ‘jestem gotowy, czuję się dobrze’” – podsumowuje Marta Pałka.
Jak podkreśla, aktywizacja zawodowa nigdy nie jest działaniem w pojedynkę. – „To zawsze jest praca zespołowa – lekarz, psycholog, psychoterapeuta, oddział dzienny, klub pacjenta. Praca jest jednym z elementów zdrowienia, a dla wielu osób elementem kluczowym”.